KALEŞEHİRDEN BÜYÜKŞEHİRE

İnsanoğlu, devletinin, ailesinin ve şehrinin güvenliği için kaleler inşa etmiştir. Bu kaleler için de arkası kayaya yaslı yerler tercih edilmektedir.

Wright kardeşlerin 1905 yılında savaşta kullanılabilen ilk uçaklar keşifleriyle ve 1.Dünya Savaşı'nda kullanılmaya başlanmasıyla kalelerin hiçbir askeri fonksiyonu kalmamıştır.

Kaleler ancak bütün dünyada turizm amaçlı restorasyonlarla büyük bir gelir kapısına dönüşmüştür.

Tarihte özellikle Türk tarihinde şehirlere kale denirdi. Bir sultanın, kralın veya padişahın bir kaleyi fethetmesi denince kalenin bulunduğu şehrin teslim olduğu anlaşılırdı.

İç kale ve dış kale olarak iki bölüm olan kaleler şehre hâkim bir tepeye, boğaz ağzına ve ya günün en stratejik yerine kurulmuştur. Kaleler oldukça yüksek, ihtişamlı ve asla geçit vermem, dercesine görkemlidir.

Topun icadından sonra kaleler kolay hedef olmamak için biraz daha engin yapılmağa başlanmıştır.

***

Kale, şehir tamamen kale korumasında olacak şekilde kurulurdu, Kale içi askeri birlikler ve kale komutanıyla erlerin ikamet etmesine uygun tasarlanırdı.

Halkın korunması için de şehri kuşatan surlar inşa edilirdi. Surlar kaleleri kuşatan duvarlar olduğu gibi tüm şehri kuşatan büyük duvarlara da denir ki buna kuşatm manasında hisar da denmektedir. İstanbul, Diyarbakır kaleleri tüm şehri kuşatan surlarıyla bilinir.

Bir de doğal kayaların kale olarak kullanılması vardır ki Ermenek’teki (Karaman) Firan kalesi buna en önemli örnektir. Ermenek Kalesi için Evliya Çelebi 1670 yılında buraya gelince defterine şu notu düşüyor:

“Ermenek kalesi gökyüzüne başkaldırmış kızıl kayaların ortasında Allah’ın gücüyle ve hikmetiyle yarattığı seyredilmesi gereken, ibretlik bir eserdir. 32 yıldır 18 krallık ülke gezdim böylesini ne karada ne de denizde görmedim. Allah yapısı bu kalede insan yapısı hisar, duvar ve burç asla yoktur. Ermenek kalesine dörtgen, beşgen demek mümkün değildir. Çevresinde hendek ve kule görülmez. Doğuya bakan küçük bir kapısı olan kaleye kenarı ağaç korkuluklu 140 basamaklı merdivenle çıkılır. Allah korusun adam aşağı baksa başı döner. Kelimelerle anlatmanın imkânsız olduğu dev bir mağaradır, göklere başkaldırmış kızıl ve yalçın kaya zinciridir.”

Ovalık yerlerdeyse kale en yüksek tepeye, bu da yoksa yapay bir tepeye inşa edilirdi. Mesela Konya kalesi Alâeddin Tepesi kabul edilmektedir. Kapı Cami ile bu tepenin arasına Tahtakale yani kale altı deniyordu. Vatan Caddesi tarafındaki Zindan kale ise adı gibi, kaleye ait zindandı.

Osmanlı ve Selçuklu tarihinde ise Konya’da elit suçluların cezası için Sarayköy üzerindeki Takkeli Dağda yer alan Gevele Kalesi kullanılmıştır.

***

Daha sonra şehirler büyüdükçe kale ve hisarların dışına da taşmıştır.

Tarihte önemli şahsiyetler de bizde saray, batıda şato denen özel malikâneler inşa ederek düşman saldırısına karşı kendilerini korumaya almışlardır. Gerek kalelerin gerekse askeri ve mülki konutların dev kayalara, dağlara ve sağlam boğazlara inşası kaçınılmazdı.

Kale kelimesi Ka Le A sülesi kökünden Kal’a mastar isim olup koparmak ayırmak manasınadır. Tehassun kaleye sığınma, hısn-i hasîn sağlam kale, buruç burçlar, husûn kaleler, gibi kelimelerle de ifade bulur. Mesela Batman Hasankeyf ilçesi adı Hısn-i Keyfa olup Hasanla ve keyifle alakası olmayıp Keyfa Kalesi demektir.

İslamiyet’in teşrif ettiği yıllarda bu durum en yaygın bir haldeydi. Bu konuya atıfta bulunan çok sayıda ayet Kur’an’da yer almaktadır:

“Nerede olursanız olun, sağlam ve tahkim edilmiş kaleler içinde bulunsanız bile ölüm size ulaşacaktır…” (Nisa 79)

(Ey Muhammed!) Rabbinin, (Hûd'un kavmi) Âd'e, şehirler içinde benzeri kurulmamış olan, sütunlarla dolu İrem'e, vadide kayaları oyan (Salih'in kavmi) Semûd'a, kazıklar sahibi Firavun'a ne yaptığını görmedin mi?” (Fecr  6/10)

***

Kaleler taht kavgalarında da biraderlerin imdadına yetişir. Mesela Ankara savaşından sonraki fetret döneminde Yıldırım Bayezid evladı Timur’un direktifiyle her biri bir kaleyi tutarak şahlık ilan etmişti. Sonra iyi bir siyasetle Çelebi Mehmet hepsini hallederek devletti toparladı.

Şimdi kaleler yerlerini Büyükşehirlere bırakmışlardır. Zira artık savunma sadece sınırlardan ve hava savunma sistemlerinden yapılmaktadır.

1945 yılında kurulan BM insanlık için iyi bir başlangıç olmuştur. Ancak bunun da sonunu BM daimi üyeliği gibi galiplerin dayatması bir kurum mahvedeceğe benziyor.